Kompyuter savodxonligi kursi · I modul

2-mavzu: Operatsion tizim va dasturiy taʼminotlar

Kompyuterning "yangi ruhi" bilan tanishamiz: Windows qanday ishlaydi, dasturlar va fayl tizimi qanday tashkil etiladi.

I modul · 2-dars ⏱ 80 daqiqa 👥 Guruh darsi 🧪 Amaliy test bilan

Darsni boshlash uchun → tugmasini bosing yoki ekranni suring

Takrorlash · 3 daqiqa

Oʻtgan darsni takrorlaymiz

Savollarga javob berishga harakat qiling, soʻngra toʻgʻri javobni koʻrish uchun kartani bosing 👇

❓ Kompyuter qanday tartibda ishlaydi?

JAVOBNI KOʻRISH ›

Kiritish (Input) → Qayta ishlash (CPU) → Chiqarish (Output) → Saqlash (Storage).

❓ Kompyuterning asosiy "miyasi" nima?

JAVOBNI KOʻRISH ›

Protsessor (CPU) — barcha mantiqiy va arifmetik amallarni bajaruvchi mikrosxema.

❓ RAM va Doimiy xotira (SSD/HDD) farqi?

JAVOBNI KOʻRISH ›

RAM — vaqtinchalik va tezkor xotira (tok oʻchsa oʻchadi). SSD/HDD — fayllarni uzoq muddat doimiy saqlaydi.

❓ Kompyuterni oʻchirishning toʻgʻri tartibi?

JAVOBNI KOʻRISH ›

Boshlash (Start / Пуск) → Ishni yakunlash (Shut down / Завершение работы). Elektr manbaidan toʻgʻridan-toʻgʻri uzib boʻlmaydi!

Dars rejasi

Bugungi darsda nimalarni oʻrganamiz?

🎼

1. Operatsion tizim (OT) nima?

Kompyuterning asosiy boshqaruvchisi qanday ishlaydi va uning roli nimadan iborat?

🧩

2. Dasturiy taʼminot turlari

Tizimli va amaliy dasturlarning farqi hamda ularga amaliy misollar.

📁

3. Fayl va papka tizimi

Fayl tushunchasi, kengaytmalar va Fayl Yoʻlchisi (Explorer) bilan ishlash.

🖱

4. Oynalar va fayllar amaliyoti

Oynalarni boshqarish, papka yaratish, nusxalash va Savat (Recycle Bin) bilan xavfsiz ishlash.

🎯 Dars maqsadi: Har bir ishtirokchi mustaqil ravishda papkalar zanjirini yarata oladi, fayllarni nusxalaydi hamda xavfsiz oʻchirishni oʻrganadi.

Asosiy tushuncha

Operatsion tizim (OT) nima?

Operatsion tizim — kompyuter apparat vositalari (Hardware) va foydalanuvchi oʻrtasidagi muloqotni taʼminlaydigan asosiy dasturlar majmuasi.

🎼

Oʻxshatish: Operatsion tizim = Orkestr dirijyori

Protsessor, xotira va qurilmalar — orkestr sozandalari
Dasturlar (Word, Chrome, Telegram) — ijro etiladigan musiqa notalari
OT barcha resurslarni kelishtirib, ularning bir vaqtda va toʻgʻri ishlashini taʼminlaydi

⚠️ Operatsion tizimsiz kompyuter shunchaki foydasiz apparatlar toʻplamidir. Unssiz hech bir dastur ishlay olmaydi.

Funktsiyalar

Operatsion tizimning asosiy vazifalari

⚙️

Qurilmalarni boshqarish

Klaviatura, sichqoncha, printer va ekranni drayverlar orqali tizimga bogʻlaydi.

▶️

Dasturlarni ishga tushirish

Amaliy dasturlarni Operativ xotiraga (RAM) yuklaydi va protsessor vaqtini ajratadi.

🗂

Fayl tizimini yuritish

Diskdagi maʼlumotlarni papkalar va kataloglar shaklida tartibga soladi va saqlaydi.

👥

Foydalanuvchi interfeysi (GUI)

Grafik oynalar, tugmalar va menyular orqali kompyuterni oson boshqarish imkonini beradi.

🔑 Qisqacha: OT — inson va kompyuter "temirlari" oʻrtasidagi asosiy tarjimon va boshqaruvchidir.

Turlari va Ekosistema

Eng mashhur operatsion tizimlar

🪟

Windows

Microsoft kompaniyasi OTsi. Dunyodagi eng ommabop tizim. Bizning kursimiz shu tizimda olib boriladi.

🍎

macOS

Apple kompyuterlarining rasmiy tizimi. Yuqori xavfsizlik va dizayn sohasi uchun juda qulay.

🐧

Linux

Bepul va ochiq kodli tizim. Serverlar, kiberxavfsizlik va dasturchilar orasida keng qoʻllaniladi.

📱

Android / iOS

Zamonaviy smartfon va planshetlar uchun moʻljallangan mobil operatsion tizimlar.

💬 Muxokama: Siz foydalanadigan smartfonda qaysi operatsion tizim oʻrnatilgan — Android yoki iOS?

Dasturlar tasnifi

Dasturiy taʼminot (DT) turlari

1. Tizimli dasturiy taʼminot

🏗 Kompyuterning ishlashi uchun

Kompyuter apparat qismlarini boshqaradi
Operatsion tizimlar (Windows, macOS)
Drayverlar — qurilmalar tarjimonlari
Antiviruslar va tizim utilitlari

2. Amaliy dasturiy taʼminot

🧰 Foydalanuvchi vazifalari uchun

Aniq amaliy ishlarni bajarishga moʻljallangan
Ofis dasturlari: MS Word, Excel, PowerPoint
Internet brauzerlari: Google Chrome, Edge
Muloqot va grafik dasturlar: Telegram, Photoshop

💡 Metofora: Tizimli dastur — bu binoyimizning poydevori va devorlari, amaliy dastur esa xonadagi mebel va maishiy texnikalardir.

Amaliy Simulyator

Oynalar bilan ishlashni sinab koʻring

Windows tizimida har bir dastur alohida oynada ochiladi. Boshqaruv tugmalarini bosib koʻring 👇

Windows interfeysi simulyatori

📄 Bloknot — Hujjat.txt

Assalomu alaykum!
Bu Windows oynasini boshqarish simulyatori.

Yuqoridagi (–, □, ×) tugmalarini bosib koʻring.

Boshlash 📄 Bloknot — Hujjat.txt

–

Kichraytirish (Minimize / Свернуть)

Oynani vazifalar paneliga yigʻib qoʻyadi. Dastur xotirada ishlayveradi.

□

Kattalashtirish (Maximize / Развернуть)

Oynani butun ekranga yoyadi. Qayta bossangiz, avvalgi oʻlchamiga qaytadi.

×

Yopish (Close / Закрыть)

Dastur ishini toʻliq yakunlaydi. Faylni saqlashni unutmang!

Fayl tizimi

Fayl va papka nima?

Fayl (File)

📄 Axborot saqlash birligi

Xotirada muayyan nomga va hajmga ega boʻlgan maʼlumotlar toʻplami.
Matn, rasm, audio, video yoki dastur kodi boʻlishi mumkin.
Tuzilishi: fayl_nomi.kengaytma (masalan: hisobot.docx)

Papka (Folder / Directory)

📁 Tartib va mantiqiy idish

Fayllar va boshqa papkalarni guruhlab saqlash uchun xizmat qiladi.
Papkaning oʻzi hajmga ega emas (ichidagi fayllar hajmi hisoblanadi).
Misol: Hujjatlarim, Rasmlar 2026

🎯 Oʻxshatish: Papka — bu javondagi xujjatlar papkasi, fayl esa u ichiga solingan varaq yoki hujjatdir.

Fayl turlari

Fayl kengaytmasi — uning "familiyasi"

Nuqtadan keyin keladigan 3-4 ta harf faylning qaysi dasturda ochilishini koʻrsatadi: hujjat.docx → MS Word hujjati.

.docx

MS Word hujjatiMatnlar va formatlangan hujjatlar

.xlsx

MS Excel jadvaliHisob-kitob va elektron jadvallar

.pdf

PDF hujjatOʻzgartirib boʻlmaydigan universal hujjat

.jpg / .png

Tasvir / RasmFotosuratlar va grafik tasvirlar

.mp3

Audio faylMusiqa va ovoz yozuvlari

.mp4

Video faylFilmlar va videoroliklar

⚠️ Ohohmisiz: Fayl nomini oʻzgartirganda nuqtadan keyingi kengaytmani oʻchirib tashlamang, aks holda fayl ochilmay qolishi mumkin!

Tizim boʻylab harakat

Fayl Yoʻlchisi (Explorer / Проводник)

🧭

Chap navigatsiya paneli

Tezkor kirish papkalari: Documents (Hujjatlar), Downloads (Yuklamalar), Desktop (Ish stoli).

🗂

Oʻng ish sohasi

Hozirda tanlangan papka ichidagi barcha fayllar va ost-papkalarni koʻrsatadi.

👆

Faylni ochish

Fayl yoki papkani ochish uchun uning ustiga sichqonchani ikki marta (Double Click) bosamiz.

💽

Bu kompyuter (This PC)

Barcha lokal disklarga (C:, D:) hamda ulangan fleshkalarga kirish markazi.

💡 Tezkor tugma: Klaviaturada Win + E tugmalarini birgalikda bossangiz, Fayl Yoʻlchisi darhol ochiladi.

Amaliy koʻnikma

Yangi papka yaratish bosqichlari

1

Boʻsh joyga oʻng tugmani bosing

Ish stolida yoki Explorer oynasidagi boʻsh joyga sichqonchaning oʻng tugmasini bosing.

2

"Создать → Папку" (New → Folder) ni tanlang

Hosil boʻlgan kontekst menyusidan yangi papka buyrugʻini tanlang.

3

Papkaga nom bering

Klaviatura orqali papkaga mazmunli nom yozing (masalan: "Kurs_Amaliyoti") va Enter tugmasini bosing.

4

Tayyor!

Endi ushbu papka ichiga kerakli fayllarni joylashtirishingiz mumkin.

💡 Papka nomini tushunarli qoʻying: "Yangi papka (2)" oʻrniga "2026_Hisobotlar" kabi nomlar tartibni taʼminlaydi.

Tezkor tugmalar

Fayllar ustida asosiy amallar

Ctrl+C

Nusxalash (Copy / Копировать)

Fayldan nusxa oladi. Original fayl oʻz joyida qoladi.

Ctrl+X

Kesib olish (Cut / Вырезать)

Faylni koʻchirish uchun tayyorlaydi. Original fayl yangi joyga oʻtadi.

Ctrl+V

Joylashtirish (Paste / Вставить)

Nusxalangan yoki kesib olingan faylni tanlangan papkaga joylashtiradi.

F2

Nomini oʻzgartirish (Rename / Переименовать)

Belgilangan fayl yoki papkaning nomini tezda tahrirlash imkonini beradi.

💡 Barcha ushbu amallarni fayl ustida sichqonchaning oʻng tugmasini bosish orqali ham bajarish mumkin.

Xavfsizlik

Oʻchirilgan fayllar qayerga ketadi?

📄

1. Oʻchirish (Delete)

Faylni belgilab, klaviaturadagi Delete tugmasini bosing.

🗑

2. Savat (Recycle Bin)

Fayl butunlay yoʻqolmaydi, u vaqtinchalik Savatga (Корзина) tushadi.

↩️

3. Qaytarish (Restore)

Adashib oʻchirildimi? Savatga kirib "Восстановить" tugmasini bossangiz, fayl avvalgi joyiga qaytadi.

⚠️ Savatni tozalash ("Empty Recycle Bin") fayllarni xotiradan butunlay oʻchiradi!

🚫 Shift + Delete — faylni Savatga tashlamasdan darhol butunlay oʻchiradi. Ehtiyot boʻling!

Amaliyot vaqti

Topshiriqlarni mustaqil bajaring 💪

🟠 1-topshiriq: Oynalar bilan ishlash (5 daqiqa)

Bloknot (Notepad) dasturini oching. Oynani kichraytiring (–), butun ekranga yoying (□), oyna oʻlchamini oʻzgartiring va yoping (×).

🟡 2-topshiriq: Papka va fayl tuzilmasi (10 daqiqa)

Ish stolida "Mening_Topshiriqlarim" nomli papka yarating.
Papka ichida Bloknot orqali Maʼlumot.txt faylini yarating, ism-familiyangizni yozib saqlang.

🔵 3-topshiriq: Nusxalash va Savat bilan ishlash (10 daqiqa)

Maʼlumot.txt faylidan nusxa oling (Ctrl+C, Ctrl+V).
Nusxalangan fayl nomini Nusxa_fayl.txt ga oʻzgartiring (F2).
Ushbu nusxani oʻchirib tashlang (Delete) hamda Savatdan qayta tiklang (Restore).

Mustahkamlash

Bilimni tekshirish testi (8 savol)

1. Operatsion tizimning asosiy vazifasi nima?

2. Quyidagilardan qaysiri operatsion tizim hisoblanadi?

3. MS Excel qaysi dasturiy taʼminot turiga kiradi?

4. Oynadagi "–" (Minimize) tugmasi vazifasi nima?

5. "hujjat.docx" faylida ".docx" nimani anglatadi?

6. Faylni nusxalash uchun qaysi klavishlar birgalikda bosiladi?

7. Delete tugmasi orqali oʻchirilgan fayl qayerga tushadi?

8. Fayl Yoʻlchisini (Explorer) ochuvchi tezkor tugmalar qaysi?

💛

Bugungi darsning oltin qoidasi

Tartib — vaqt va samaradorlik garovi!

"Har bir faylning oʻz papkasi, har bir papkaning mazmunli nomi boʻlsin. Tartibli kompyuterda kerakli fayl 5 soniyada topiladi."

Yomon odat: Barcha fayllarni ish stoliga tartibsiz tashlab qoʻyish. Yaxshi odat: Yuklab olingan har bir faylni darhol oʻz papkasiga joylashtirish. 😉

Yakunlash

Bugungi dars xulosasi

✅

Operatsion tizim

Kompyuterning asosiy boshqaruvchisi. Windows, macOS, Linux, Android, iOS.

✅

Dasturiy taʼminot

Tizimli (OT, drayverlar) hamda amaliy (Word, Excel, Chrome, Telegram) dasturlar.

✅

Fayllar va papkalar

Fayl — maʼlumot birligi, papka — tartib idishi. Kengaytmalarni bilish muhim.

✅

Fayl amallari

Ctrl+C, Ctrl+X, Ctrl+V, F2, Delete hamda Savatdan fayllarni qaytarish.

🏠 Uyga vazifa

Shaxsiy kompyuteringizda "Mening_Arxivim" papkasini yarating. Uning ichida "Hujjatlar", "Rasmlar" va "Loyiha" papkalarini ochib, kamida 5 ta faylni turlariga qarab joylashtiring.

Keyingi dars: 3-mavzu — Internet tarmogʻi va Brauzerlar bilan ishlash 🚀