3-mavzu: Internet va brauzerlar bilan ishlash

📌 Mavzu bo'yicha qisqacha ma'lumot

Ushbu bo'limda internetning ishlash mexanizmlari, brauzerlardan to'g'ri foydalanish, axborotni samarali qidirish hamda tarmoqda xavfsiz harakatlanish bo'yicha barcha kerakli tushunchalar keltirilgan.

🌐

1. Internet nima va u qanday paydo bo'lgan?

Global kompyuter tarmog'i, IP-manzillar va ISP provayderlar

▼

Global Tarmoq Tushunchasi Asosiy

Internet — bu dunyo bo'ylab millionlab turli xil tarmoqlar, serverlar va shaxsiy kompyuterlarni yagona standartlar asosida bog'lab turuvchi ulkan global axborot makonidir. U hech qanday yagona egaga ega emas.

IP-manzil (Digital Address) Texnik

Tarmoqqa ulangan har bir qurilma o'zining takrorlanmas raqamli identifikatoriga ega bo'ladi. Bu IP-manzil deb ataladi (masalan: 192.168.1.1). U ma'lumotlar aynan sizning qurilmangizga yetib kelishini ta'minlaydi.

Internet Provayder (ISP) Xizmat

Sizga internet kabeli yoki simsiz tarmoq orqali ulanish imkonini beruvchi kompaniya Internet-provayder (ISP) deyiladi (masalan: Uztelecom, Beeline, Ucell va boshqalar).

🔄

2. Internet qanday ishlaydi? (Klient-Server)

So'rov yuborish, DNS server va javob olish jarayoni

▼

1-Qadam: Klient So'rovi (Client Request) So'rov

Siz brauzerga sayt manzilini yozib Enter tugmasini bosasiz. Sizning kompyuteringiz (Klient) internet orqali o'sha saytni so'rab murojaat jo'natadi.

2-Qadam: DNS Server (Telefon Kitobi) Manzil

DNS (Domain Name System) serveri siz yozgan tushunarli nomni (masalan: google.com) kompyuterlar tushunadigan raqamli IP-manzilga o'girib beradi.

3-Qadam: Server Javobi (Server Response) Javob

Sayt fayllari saqlanuvchi kuchli kompyuter (Server) so'rovni qabul qilib, brauzeringizga javob fayllarini yuboradi. Natijada ekranda sayt ochiladi.

🧭

3. Brauzer nima va uning turlari

Google Chrome, Mozilla Firefox, Microsoft Edge, Safari

▼

Brauzer vazifasi Ta'rif

Brauzer — internetdagi veb-sahifalarni (HTML, CSS, JS) ko'rish, o'qish va ular bilan ishlash imkonini beruvchi maxsus dasturdir.

Mashhur Brauzerlar Dasturlar

Eng ommabop brauzerlar: Google Chrome (eng tezkor va universal), Mozilla Firefox (maxfiylikka yo'naltirilgan), Microsoft Edge (Windows bilan birga keladigan) va Safari (Apple qurilmalari uchun).

Kesh (Cache) va Cookie fayllar Xotira

Kesh (Cache) — saytlar qayta ochilganda tezroq yuklanishi uchun rasmlarni vaqtinchalik saqlaydi. Cookie — saytlardagi shaxsiy sozlamalar va login holatlarini eslab qoladi.

🪟

4. Brauzer oynasining tuzilishi va interfeysi

Vkladkalar, manzil qatori va boshqaruv tugmalari

▼

Vkladkalar (Tabs) paneli Element

Bir vaqtning o'zida bir nechta turli saytlarni alohida oynalar ochmasdan, bitta brauzer oynasi ichida parallel ko'rish imkonini beradi.

Manzil qatori (Omnibox) Element

Yuqoridagi uzun matn kiritish paneli. Unga sayt URL manzilini yoki to'g'ridan-to me'yoriy qidiruv so'zlarini kiritish mumkin.

Zakladkalar (Bookmarks) Qulaylik

Kerakli va tez-tez ishlatiladigan saytlarni bir marta bosish orqali ochish uchun saqlab qo'yish paneli.

🔗

5. URL manzillar anatomiyasi

Protokol, domen nomi va domen zonalari (.uz, .com)

▼

Manzil misoli: `https://www.ziyonet.uz/uz/library`

Har bir veb-manzil ma'lum bo'limlardan tashkil topgan.

https:// (Protokol) Xavfsiz

Ma'lumotlar shifrlangan xavfsiz kanallar orqali uzatilishini bildiradi (HTTP + SSL).

ziyonet.uz (Domen nomi) Sayt nomi

Saytning internetdagi betakror nomi. .uz — O'zbekiston milliy domen zonasi, .com — tijorat tashkilotlari zonasi.

🔍

6. Google qidiruv tizimining professional operatorlari

Aniq va tezkor natijalarga erishish buyruqlari

▼

Aniq ibora qidiruv `"..."` Operator

So'zlarni aniq bir tartibda topish uchun qo'llanadi. Masalan: "Kompyuter savodxonligi darsi"

So'z chiqarib tashlash `-` Operator

Natijalar ichidan keraksiz so'zlarni olib tashlash. Masalan: noutbuk -hp (HPdan tashqari barcha noutbuklar)

Fayl turi bo'yicha `filetype:` Operator

Faqat muayyan turdagi fayllarni qidirish. Masalan: darslik filetype:pdf

⬇️

7. Fayllarni yuklab olish va boshqarish

Downloads papkasi, yuklanmalar va zip arxivlar

▼

Yuklanmalar papkasi (Downloads) Saqlash

Brauzerdan yuklangan barcha rasmlar va hujjatlar kompyuterning standart Downloads (Загрузки) papkasiga boradi.

Yuklanmalar tarixi `Ctrl + J` Tarix

Brauzer ichida oxirgi yuklangan fayllar ro'yxatini va holatini ko'rish uchun mo'ljallangan tugmalar majmui.

🛡️

8. Kiberxavfsizlik va Maxfiylik qoidalari

SSL sertifikat, fishing va Inkognito rejimi

▼

Qulf belgisi (SSL) Xavfsiz

Manzil qatoridagi qulf belgisi brauzer va server o'rtasidagi ma'lumotlar shifrlanganini tasdiqlaydi.

Fishing (Phishing) Xavfi Ogoh bo'ling

Soxta saytlar orqali shaxsiy parollar yoki bank kartasi ma'lumotlarini o'g'irlash harakati. Sayt manzilining to'g'riligini doimiy tekshiring.

Inkognito (Private) Rejimi Maxfiy

Begona kompyuterda ishlaganda Ctrl + Shift + N orqali inkognito oynasini oching. U ko'rilgan saytlar va parollarni saqlamaydi.

⌨️

9. Brauzerning eng kerakli tezkor tugmalari (Hotkeys)

Klaviatura yordamida tez va samarali ishlash buyruqlari

▼

Yangi vkladka ochish Ctrl + T

Vkladkani yopish Ctrl + W

Yopilgan oynani qaytarish Ctrl + Shift + T

Inkognito darcha ochish Ctrl + Shift + N

Tarixni ochish Ctrl + H

Yuklanmalarni ko'rish Ctrl + J

Sahifani yangilash F5 / Ctrl + R

Matn qidirish Ctrl + F

⚡ Bilimni sinash viktorinasi

Savol: Begona kompyuterda parollar va tarixingiz saqlanib qolmasligi uchun brauzerning qaysi rejimidan foydalanish kerak?

A) Turborejim

B) Inkognito (Private Window) rejimi

C) To'liq ekran rejimi (F11)