Bosh Sahifa

Kompyuter savodxonligi kursi · I modul

2-mavzu: Operatsion tizim va dasturiy ta'minotlar

Kompyuterning "joni" bilan tanishamiz: Windows qanday ishlaydi, dasturlar nima va fayllar qayerda saqlanadi.

I modul · 2-dars ⏱ 80 daqiqa 👥 Guruh darsi 🧪 Test bilan

Boshlash uchun → tugmasini bosing yoki ekranni suring

Takrorlash · 3 daqiqa

O'tgan darsni eslaymiz

Avval guruhdan javob so'rang, keyin kartani bosib tekshiring 👇

❓ Kompyuter qanday ishlaydi?

JAVOBNI OCHISH ›

Kiritish → qayta ishlash → chiqarish.

❓ Kompyuterning "miyasi" nima?

JAVOBNI OCHISH ›

Protsessor (CPU) — barcha hisob-kitoblarni bajaradi.

❓ RAM va disk farqi?

JAVOBNI OCHISH ›

RAM — vaqtinchalik (ish stoli), disk — doimiy (arxiv).

❓ Qanday to'g'ri o'chiramiz?

JAVOBNI OCHISH ›

Start / Пуск → Shut down / Завершение работы. Tokdan sug'urish mumkin emas!

2-dars rejasi

Bugun nimalarni o'rganamiz?

🎼

Operatsion tizim nima?

Kompyuterning "dirijyori" qanday ishlaydi va nima vazifa bajaradi.

🧩

Dasturiy ta'minot turlari

Tizimli va amaliy dasturlar, ularning farqi va misollari.

📁

Fayl va papkalar

Fayl nima, kengaytmalar va Explorer / Проводник bilan ishlash.

🖱

Amaliyot

Oynalarni boshqarish, papka yaratish, nusxalash va xavfsiz o'chirish.

🎯 Maqsad: dars oxirida har bir ishtirokchi papka yaratib, fayllarni ko'chirib va xavfsiz o'chira oladi.

Asosiy tushuncha

Operatsion tizim (OT) nima?

Operatsion tizim — kompyuterning barcha qurilma va dasturlarini boshqaradigan asosiy dastur.

🎼

Operatsion tizim = orkestr dirijyori

Protsessor, xotira va qurilmalar — sozandalar
Dasturlar — kuy ijro etuvchi notalar
OT hammasini kelishtirib, bir vaqtda to'g'ri ishlashini ta'minlaydi

⚠️ OT bo'lmasa kompyuter — shunchaki temir qutisi: hech bir dastur, hech bir qurilma ishlamaydi.

Vazifalari

Operatsion tizim nimalarni boshqaradi?

⚙️

Qurilmalarni boshqaradi

Klaviatura, sichqoncha, printer — hammasi OT orqali "til topishadi".

▶️

Dasturlarni ishga tushiradi

Word yoki brauzerni ochganingizda ularni OT ishga tushiradi.

🗂

Fayllarni tartibga soladi

Papkalar, disklar va fayllar tizimini yuritadi.

👥

Foydalanuvchilarni ajratadi

Har kimning o'z hisobi, paroli va sozlamalari bo'ladi.

🔑 Qisqacha: OT — foydalanuvchi bilan "temir" o'rtasidagi tarjimon va boshqaruvchi.

Turlari

Mashhur operatsion tizimlar

🪟

Windows

Dunyoda eng ko'p tarqalgan OT. Bizning kurs shu tizimda o'tadi.

🍎

macOS

Apple kompyuterlarining tizimi — dizayn va montaj sohasida mashhur.

🐧

Linux

Bepul va ochiq tizim — serverlar va dasturchilar tanlovi.

📱

Android / iOS

Smartfon va planshetlarning operatsion tizimlari.

🤔 Savol guruhga: telefoningizda qaysi operatsion tizim o'rnatilgan — Android yoki iOS?

Ikki tur

Dasturiy ta'minot qanday bo'ladi?

Tizimli dasturlar

🏗 Kompyuter uchun

Kompyuterning o'zini ishlatadi
Operatsion tizim (Windows)
Drayverlar — qurilma "tarjimonlari"
Antivirus va xizmat dasturlari

Amaliy dasturlar

🧰 Foydalanuvchi uchun

Bizning ishlarimiz uchun
MS Word, Excel, PowerPoint
Brauzer, pleer, o'yinlar
Telegram, Zoom va boshqalar

🎯 Oddiy misol: tizimli dastur — uy poydevori, amaliy dastur — uydagi jihozlar.

Jonli demo

Oynalar bilan ishlash — sinab ko'ring!

Har bir dastur alohida oynada ochiladi. Maketdagi tugmalarni bosib ko'ring 👇

Sinov maydoni

📄 Bloknot — hujjat.txt

Salom! Bu — mening birinchi faylim.

Tepadagi –, □ va × tugmalarini sinab ko'ring.

Start 📄 Bloknot

–

Kichraytirish · Minimize · Свернуть

Oyna vazifalar paneliga yig'iladi — dastur yopilmaydi. Panelda bosib qaytarasiz.

□

Kattalashtirish · Maximize · Развернуть

Oyna butun ekranga ochiladi; yana bossangiz — eski o'lchamiga qaytadi.

×

Yopish · Close · Закрыть

Dastur butunlay yopiladi. Avval faylni saqlashni unutmang!

Asosiy tushunchalar

Fayl va papka nima?

Fayl

📄 Ma'lumot "idishi"

Matn, rasm, musiqa yoki video bo'lishi mumkin
Har birining nomi va kengaytmasi bor
Misol: hujjat.docx, rasm.jpg

Papka

📁 Tartib "jildi"

Ichida fayllar va boshqa papkalar bo'ladi
Ishlarni tartibli saqlashga yordam beradi
Misol: Hujjatlarim, Rasmlarim

🎯 O'xshatish: papka — javondagi jild, fayl — jild ichidagi qog'oz varag'i.

Fayl turlari

Kengaytma — faylning "familiyasi"

Nuqtadan keyingi harflar faylning turini bildiradi: hujjat.docx → Word hujjati.

.docx

Word hujjatiMatnli hujjatlar — II modulda o'rganamiz

.xlsx

Excel jadvaliHisob-kitoblar — III modul mavzusi

.pdf

PDF hujjatChop etishga tayyor hujjat

.jpg / .png

RasmFoto va tasvirlar

.mp3

AudioMusiqa va ovozli yozuvlar

.mp4

VideoFilmlar va videoroliklar

⚠️ Diqqat: kengaytmani o'zgartirish faylni buzishi mumkin — nomini o'zgartirganda nuqtadan keyingi qismga tegmang!

Fayllar dunyosiga eshik

Explorer / Проводник bilan ishlaymiz

🧭

Chap panel

Asosiy papkalarga tez o'tish: Documents / Документы, Downloads / Загрузки va boshqalar.

🗂

O'ng maydon

Tanlangan papka ichidagi fayllar va papkalar shu yerda ko'rinadi.

👆

Ochish

Papka yoki faylni ochish — ustiga ikki marta bosish.

💽

This PC / Этот компьютер

Barcha disklarga (C:, D:) kirish eshigi.

💡 Yorliq: klaviaturada Win + E — Explorer bir zumda ochiladi.

Birinchi amal

Yangi papka yaratamiz

1

Bo'sh joyga o'ng tugma bosamiz

Ish stolida yoki papka ichidagi bo'sh maydonda.

2

"New → Folder" / "Создать → Папку" ni tanlaymiz

Menyudan yangi papka yaratish buyrug'ini bosamiz.

3

Nom yozamiz

Masalan: "Kurs ishlari" — va Enter bosamiz.

4

Tayyor!

Endi fayllarni shu papkaga solib, tartib bilan saqlaymiz.

💡 Papka nomini mazmunli qo'ying: "Yangi papka (7)" emas, "2026 Hisobotlar" kabi.

Fayl amallari

Nusxalash, ko'chirish va nomini o'zgartirish

C

Nusxalash — Ctrl + C · Copy / Копировать

Fayl eski joyida qoladi, yangi joyda nusxasi paydo bo'ladi.

X

Kesib olish — Ctrl + X

Fayl eski joyidan yangi joyga butunlay ko'chadi.

V

Joylashtirish — Ctrl + V · Paste / Вставить

Nusxalangan yoki kesilgan faylni tanlangan joyga qo'yadi.

F2

Nomini o'zgartirish — F2 · Rename / Переименовать

Faylga yangi nom beramiz. Kengaytmaga tegmaymiz!

💡 Barcha amallar fayl ustiga o'ng tugma bosilganda ochiladigan menyuda ham bor.

Xavfsiz o'chirish

O'chirilgan fayl qayerga ketadi?

📄

1 · Fayl

Keraksiz faylni tanlab, Delete tugmasini bosamiz.

🗑

2 · Recycle Bin / Корзина

Fayl darhol yo'qolmaydi — avval korzinaga tushadi.

↩️

3 · Restore / Восстановить

Adashib o'chirdikmi? Korzinadan qaytaramiz — fayl eski joyiga tushadi.

⚠️ Korzinani tozalash ("Empty") — fayllarni butunlay o'chiradi. Faqat ishonch komil bo'lganda!

🚫 Shift + Delete — korzinaga tushirmasdan darhol o'chiradi. Yangi boshlovchilarga tavsiya etilmaydi!

Amaliyot vaqti

Endi o'zingiz bajaring! 💪

🟠 1-topshiriq: Oynalar bilan mashq (5 daqiqa)

Bloknotni oching. Oynani kichraytiring (–), butun ekranga oching (□), sudrab joyini o'zgartiring va yoping (×).

🟡 2-topshiriq: Papka va fayl yaratish (10 daqiqa)

Ish stolida "Kurs ishlari" papkasini yarating.
Ichida Bloknot orqali men.txt faylini yaratib, ismingizni yozib saqlang.

🔵 3-topshiriq: Nusxalash va qaytarish (10 daqiqa)

men.txt dan nusxa oling (Ctrl+C, Ctrl+V).
Nusxaning nomini o'zgartiring (F2).
Uni o'chiring va Korzinadan qaytaring (Restore / Восстановить).

Bilimni tekshiramiz

Test — 8 savol

1. Operatsion tizim nima?

2. Quyidagilardan qaysi biri operatsion tizim?

3. MS Word qaysi turdagi dastur?

4. Oynadagi "–" tugmasi nima qiladi?

5. "rasm.jpg" faylida ".jpg" nimani bildiradi?

6. Qaysi kengaytma Excel jadvaliga tegishli?

7. Delete bilan o'chirilgan fayl qayerga tushadi?

8. Faylni nusxalash va joylashtirish klavishlari?

💛

Bugungi darsning oltin qoidasi

Tartib — yarim ish!

"Har bir faylning o'z papkasi, har bir papkaning o'z nomi bo'lsin. Tartibli kompyuterda kerakli fayl 10 soniyada topiladi."

Yomon odat: hammasini ish stoliga tashlash. Yaxshi odat: yuklab olingan har bir faylni darhol o'z papkasiga joylash. 😉

Xulosa

Bugun nimalarni o'rgandik?

✅

OT — kompyuter dirijyori

Qurilma va dasturlarni boshqaradi. Windows, macOS, Linux, Android/iOS.

✅

Dastur turlari

Tizimli (OT, drayver) va amaliy (Word, brauzer, Telegram).

✅

Fayl va papka

Fayl — ma'lumot idishi, papka — tartib jildi. Kengaytmaga tegmaymiz!

✅

Fayl amallari

Ctrl+C / Ctrl+V, F2, Delete — va Korzinadan qaytarish.

🏠 Uyga vazifa

Uyingizdagi kompyuterda "Mening arxivim" papkasini yaratib, kamida 5 ta faylni turlariga qarab papkalarga ajrating. Telefoningizdagi operatsion tizim nomini aniqlab keling.

Keyingi dars: 3-mavzu — Internet va brauzerlar bilan ishlash 🚀